Tantagas Suang Lotud: Wanita yang Menjaga Kata-kata Suci Tuaran
Siapakah tantagas? Kenali pendeta wanita Lotud di Tuaran, Sabah, penjaga nyanyian rinait dan Mamahui Pogun, upacara menyucikan alam semesta.
Viannie Undikai
10/20/20266 min read
Tantagas Lotud memegang giring-giring, gugusan loceng upacara kecil daripada tembaga, dengan pakaian istiadat berlapis manik lama dan sulaman. Photo: Ricardo Unto, via Wikimedia Commons, licensed CC BY-SA 4.0.
Dalam The Spirit of Tuaran, saya menulis tentang wanita berpakaian istiadat yang bergerak dalam bulatan mengelilingi persembahan, dan tentang begitu banyak soalan yang saya terlalu kecil untuk bertanya. Catatan ini ialah saya akhirnya bertanya soalan-soalan itu.
Ringkasnya: tantagas ialah pendeta wanita Lotud di Tuaran, Sabah. Mereka ialah wanita berusia yang menghafal rinait, iaitu nyanyian suci panjang masyarakat Suang Lotud, serta memimpin upacara besar termasuk Mamahui Pogun, iaitu upacara menyucikan alam semesta. Pengetahuan mereka diwariskan daripada guru kepada murid hanya melalui ingatan, dan hari ini hanya tinggal sangat sedikit penjaga ilmu ini.
Setiap kali cuti sekolah, saya kembali ke Tuaran, tempat aunty saya, Ripah Bohuji, yang saya panggil nenek, tinggal. Setiap kali kembali, saya menyaksikan upacara tradisional yang diamalkan oleh golongan tua. Ketika berusia sekitar tujuh atau lapan tahun, saya menonton salah satunya. Nenek saya mengambil bahagian dalam momolian bersama para pendeta wanita. Wanita dalam kain tradisional mengelilingi satu persembahan, gelang perak mereka berkilauan ketika bunyi loceng berdenting di sekeliling mereka. Saya berdoa perlahan, dan doa saya mengganggu keadaan khayal itu. Pendeta wanita yang memimpin momolian menjadi marah lalu melontarkan dulang persembahan ke arah saya. Saya kecil, ketakutan dan kaku. Namun nenek bangun lalu berkata, “Kamu tidak boleh menyentuhnya. Dia cucu saya.”
Siapakah tantagas?
Kisah ini pertama kali dikongsikan oleh Henry Lim dalam blog Kampung Panjut Tuaran beliau pada tahun 2012. Terima kasih kerana terus menghidupkannya.
Dalam kalangan masyarakat Lotud di Tuaran, tantagas ialah pakar upacara, dan hampir semuanya wanita. Yang paling tua antara mereka, iaitu para nenek, dipercayai memiliki pengetahuan paling mendalam dan kuasa rohani terbesar. Peranan utama mereka adalah menjaga keseimbangan antara dunia yang dapat kita lihat dan dunia roh yang tidak kelihatan.
Seorang wanita muda tidak menjadi tantagas dalam sekelip mata. Dia belajar selama bertahun-tahun daripada pengamal yang lebih tua. Sumber tempatan memanggil pelatih sebagai tantagas wagu, manakala pendeta wanita paling kanan sebagai tantagas lawid.
Tantagas Lotud yang berusia dalam pakaian istiadat semasa Mamahui Pogun. Photo: Henry Lim, Kampung Panjut Tuaran.
Satu perkara sangat menyentuh hati saya. Selain namanya sendiri, setiap tantagas membawa nama upacara: nama cucu pertamanya, didahului gelaran Odun yang bermaksud nenek. Jadi, identiti sucinya terikat dengan generasi seterusnya dalam keluarganya. Jika cucu pertamanya bernama Lindaman, dia akan dikenali sebagai Odun Lindaman.
Dalam keluarga saya, kami memanggil upacara ini momolian. Para penyelidik lazimnya menggunakan istilah tantagas bagi pendeta wanita Lotud yang memimpin upacara besar.
Rinait: sebuah perpustakaan yang tersimpan dalam ingatan
Inti kerja seorang tantagas ialah rinait. Ia ialah nyanyian dan doa upacara yang panjang, dibina daripada baris-baris berpasangan. Baris pertama setiap pasangan menggunakan bahasa Lotud harian, manakala baris kedua menyatakan perkara yang sama dalam bahasa upacara khas.
Rinait menceritakan bagaimana dunia dicipta, perbuatan para dewa, asal-usul padi, serta bagaimana manusia harus hidup dan berkelakuan. Kisah penciptaan Lotud, iaitu mamanpang, juga diceritakan melaluinya. Menurut para penyelidik, pencipta Kinohoringan dan isterinya Umunsumundu muncul daripada batu bulat besar yang terapung di udara, sebelum apa-apa yang lain wujud.
Lafazannya boleh berupa nyanyian kuat atau bisikan lembut, dan boleh berlangsung berjam-jam atau bahkan berhari-hari. Secara tradisional, ia tidak dibaca daripada buku. Ia hidup dalam ingatan, diwariskan daripada guru kepada murid.
Tantagas Lotud dalam pakaian istiadat lengkap dan hiasan kepala berbulu pelepah berdiri dalam bulatan, Oktober 2011. Photo: Ricardo Unto, via Wikimedia Commons, licensed CC BY-SA 4.0.
Mamahui Pogun: ketika Tuaran menyucikan alam semesta
Dalam pandangan dunia Lotud, perbuatan salah dan kemudaratan yang dilakukan secara cuai terhadap tanah serta sesama manusia boleh menjadikan alam semesta secara rohani “panas”, lalu tidak seimbang. Kemarau, banjir dan penyakit dianggap sebagai tanda keadaan ini. Jawapannya ialah menjadikan dunia “sejuk” semula melalui upacara yang betul.
Yang terbesar ialah Mamahui Pogun, yang bermaksud menyucikan alam semesta. Para penyelidik menerangkannya sebagai satu siri upacara yang berlangsung selama beberapa minggu, diadakan kira-kira setiap lima hingga sepuluh tahun, dipimpin oleh tantagas dan melibatkan setiap kampung Lotud. Ia bergerak dalam tiga peringkat:
Manawah do Turugan, upacara di dalam dan sekitar rumah upacara khas di tiga kampung utama, bermula di Kampung Bantayan.
Monumbui Sidangon, perhimpunan besar di tapak tamu Tamparuli, dengan tarian bulatan tantagas yang penuh khidmat, dikenali sebagai mangain.
Monumbui Mahanton, ketika komuniti menaiki perahu menyusuri Sungai Tuaran ke muaranya di Kampung Hampalan Laut bagi upacara penutup.
Perjalanan dari kampung pedalaman, menyusuri sungai dan menuju laut membawa segala perbuatan salah serta roh berbahaya keluar dari tanah. Semasa mangain, setiap tantagas dipercayai mewakili seorang dewa, dan gong dikatakan mengikat dunia yang kelihatan dengan dunia yang tidak kelihatan.
Perhimpunan upacara Lotud di tepi air, dengan bot ditarik ke pantai, Oktober 2011. Photo: Ricardo Unto, via Wikimedia Commons, licensed CC BY-SA 4.0.
Sangat sedikit penjaga yang tinggal
Ramai keluarga Lotud hari ini beragama Kristian atau Islam, dan golongan muda mempunyai laluan baharu untuk diikuti. Penyelidik yang mendokumentasikan mamanpang mengira kurang daripada 20 pakar upacara Lotud yang masih hidup, dan memberi amaran bahawa rinait mungkin lenyap bersama mereka. Pada Januari 2026, sebuah muzikal pentas di Kota Kinabalu, The Last Tantagas: Keepers of the Sacred Text, mengisahkan keturunan yang semakin berakhir.
Hiasan kepala berbulu pelepah dan ikat kepala bermanik tantagas, di sisi bendera upacara. Photo: Ricardo Unto, via Wikimedia Commons, licensed CC BY-SA 4.0.
Saya tidak berkongsi ini untuk menjadikan tantagas kelihatan eksotik atau misteri. Saya berkongsi kerana mereka ialah nenek-nenek kami, dan kata-kata mereka menyimpan ingatan tentang siapa masyarakat Lotud.
Semasa kecil, saya mempunyai begitu banyak soalan, tetapi saya tidak pernah bertanya. Saya hanya memerhati. Hari ini, saya boleh menghormati akar saya tanpa mendakwa memahami setiap misteri rohani zaman kanak-kanak saya.
Mengunjungi Tuaran dengan penuh hormat
Jika anda datang ke Tuaran dengan harapan mempelajari budaya Lotud, beberapa perkara mudah adalah penting:
Upacara ialah acara komuniti yang suci, bukan persembahan. Jika anda dijemput, ikut panduan orang tua dan diam apabila diminta.
Sentiasa minta izin sebelum mengambil gambar, terutamanya gambar dekat tantagas dan persembahan.
Berpakaian sopan, dan jangan menyentuh objek upacara, persembahan atau pakaian istiadat.
Berkunjunglah semasa Kaamatan, perayaan menuai pada bulan Mei, apabila tarian, muzik dan pakaian Lotud dikongsikan secara terbuka kepada pengunjung.
Dekati kisah Tuaran
Ruang tamu dan ruang makan di Tuaran Kampung Villa, Tuaran, Sabah. Photo: Tuaran Kampung Villa.
Apabila anda menginap di Tuaran, anda dekat dengan kampung dan sungai tempat upacara ini berlangsung dari generasi ke generasi. Tuaran Kampung Villa (TKV), Rumah Peribadi Anda di Tengah-tengah Tuaran, ialah rumah keluarga kami dan boleh menempatkan sehingga lapan tetamu. Datanglah untuk makanan, sungai dan kehidupan kampung, dan pulang dengan mengetahui sedikit lagi tentang wanita yang menjaga kata-kata suci Tuaran. Baca lebih lanjut tentang kisah Tuaran Kampung Villa kami, dan nikmati bandar ini melalui kisah mee Tuaran saya.
Jangan sekadar melawat Tuaran. Hayatinya. Rasainya. Pulanglah.
Soalan lazim
Siapakah tantagas?
Tantagas ialah pendeta wanita tradisional dan pakar upacara masyarakat Suang Lotud di Tuaran, Sabah. Mereka hampir semuanya wanita berusia yang telah menghafal rinait, iaitu nyanyian suci yang panjang, dan memimpin upacara yang menjaga keseimbangan antara dunia manusia dengan dunia roh.
Apakah rinait?
Rinait ialah puisi lisan suci masyarakat Lotud, yang dinyanyikan atau dibisikkan oleh tantagas semasa upacara. Ia terdiri daripada baris-baris berpasangan, satu dalam bahasa Lotud harian dan satu dalam bahasa upacara, serta menceritakan penciptaan dunia, para dewa, asal-usul padi dan cara hidup yang benar.
Apakah Mamahui Pogun?
Mamahui Pogun bermaksud menyucikan alam semesta. Ia ialah siri upacara Lotud yang terbesar, diadakan selama beberapa minggu setiap kira-kira lima hingga sepuluh tahun apabila dunia dipercayai tidak seimbang. Ia dipimpin oleh tantagas dan berakhir dengan upacara di muara Sungai Tuaran.
Bolehkah pengunjung menyaksikan upacara tantagas?
Upacara Lotud ialah acara komuniti yang suci, bukan persembahan pelancongan, dan kini jarang diadakan. Jika anda dijemput oleh keluarga atau kampung setempat, ikut panduan orang tua, minta izin sebelum mengambil gambar dan jangan sentuh persembahan atau objek upacara. Kaamatan pada bulan Mei ialah masa paling mudah untuk melihat budaya Lotud dikongsikan secara terbuka.
Di manakah saya boleh menginap untuk meneroka budaya Lotud di Tuaran?
Tuaran Kampung Villa (TKV) ialah rumah keluarga persendirian di Tuaran yang boleh menempatkan sehingga lapan tetamu. Ia merupakan pangkalan yang baik untuk meneroka pekan Tuaran, makanannya dan kampung-kampung Lotud di sekitarnya. Anda boleh menempahnya melalui laman web kami.
Ditulis oleh Viannie Undikai. 20 Oktober 2026.